Informacje ogólne o rodzinie Sphingidae

Zawisaki należą do najlepiej poznanych pod względem faunistycznym rodzin motyli nocnych. W faunie światowej reprezentowane są przez około 1050 gatunków rozmieszczonych głównie w strefach klimatu tropikalnego i subtropikalnego. W Europie spotykanych jest 30 gatunków, z nich 20 złowiono w Polsce. Sphingidae stanowią zwartą pod względem morfologicznym grupę, wyraźnie wyodrębnioną od innych motyli. Najbliższe związki pokrewieństwa łączą je z rodziną Notodontidae, do przedstawicieli której pewne gatunki są zresztą zewnętrznie podobne.

Ciało w stosunku do skrzydeł duże, charakteryzuje się doskonałymi warunkami aerodynamicznymi, które umożliwiają zawisakom osiąganie dużych prędkości lotu, nawet ponad 50 km na godzinę.

Rozmiary motyli wahają się w dużych granicach, od form małych o rozpiętości skrzydeł 25 mm, do bardzo dużych osiągających rozpiętość skrzydeł 240 mm. Do tej rodziny należy też największy motyl spotykany w Polsce - zmierzchnica trupia główka - Acherontia atropos  o rozpiętości skrzydeł dochodzącej do 124 mm.

Głowa na ogół duża. Oczy duże, w zarysie okrągłe, nagie, silnie wypukłe. Przyoczek brak. Czułki u większości gatunków w części wierzchołkowej lekko buławkowato zgrubiałe, sam zaś wierzchołek haczykowato zakończony. Samce niektórych gatunków mają czułki krótko grzebykowate. Ssawka rozwinięta w różnym stopniu, u niektórych gatunków tropikalnych osiąga nawet 250 mm długości, podczas gdy u innych jest zredukowana do dwóch niewielkich guzków. Głaszczek wargowy szeroki, trójczłonowy, człon wierzchołkowy bardzo drobny. Głaszczek szczękowy silnie zredukowany, jednoczłonowy, zachowuje się w formie małego owalnego wyrostka. Tułów silnie zbudowany. Patagia wyraźne. Tegule duże, ich dystalny koniec zaostrzony. Skrzydła przednie wydłużone, skrzydła tylne znacznie mniejsze niż przednie. Zewnętrzny brzeg skrzydeł mocno ukośny względem tylnego brzegu, może być gładki lub rozmaicie wycinany.

Użyłkowanie skrzydeł stosunkowo jednorodne (rys. 1-4). Komórka środkowa (M) zamknięta. W przednim skrzydle pnie żyłki kostalnej (c), subkostalnej (sc) oraz czterech pierwszych żyłek radialnych (r1 r2 + 3, r4) przebiegają blisko siebie tworząc listwę wzmacniającą przedni brzeg skrzydła. Żyłki r4 i  r 5 na wspólnym trzonku. Żyłki medialne (m1 - m3) przebiegają oddzielnie, niekiedy jednak żyłka m1 wychodzi z jednego punktu lub jest na krótkim wspólnym trzonku z pniem żyłek r3 + r4. Żyłki kubitalne cu1 , cu2) przebiegają oddzielnie. Żyłka postkubitalna słabo wykształcona lub brak jej w ogóle. Żyłki analne (a1 , a2) w części dystalnej zlane, przy nasadzie skrzydła tworzą niewielkie rozwidlenie. W skrzydle tylnym żyłka subkostalno-radialna (sc + r1 ) dochodzi do okolicy wierzchołka skrzydła. W pobliżu nasady skrzydła połączona jest krótką żyłką poprzeczną z pniem żyłek radialnych (r2 - r5). Pień ten na krótkim odcinku zlewa się z żyłką m1  Pozostałe żyłki medialne przebiegają oddzielnie lub czasem żyłka m3 zlewa się przy nasadzie z żyłką cu1 . Żyłka cu2 zawsze samodzielna. Żyłka pcu cienka. Żyłki a1 i a2 przebiegają oddzielnie.

Ubarwienie skrzydeł różnorodne. Większość gatunków dostosowuje się ubarwieniem i kształtem skrzydeł do podłoża, na którym przebywają podczas spoczynku, np. kory drzew albo suchych czy nadwiędniętych liści. Niektóre gatunki z rodzaju Hemaris mają środkową część skrzydeł przeźroczystą, dzięki czemu upodobniają się do trzmieli. Jeszcze inne gatunki mają przednie skrzydła ubarwione ochronnie, za to na tylnych występują jaskrawo kolorowe elementy rysunku, które demonstrowane są napastnikowi w chwilach zagrożenia, jak np. u nastroszą półpawika Smerinthus ocellatus. W pozie spoczynkowej skrzydła układane są dachówkowato wzdłuż tułowia lub rozstawiane na boki. W drugim przypadku nierzadko skrzydła tylne są wysuwane przed skrzydła przednie.

Odnóża dobrze wykształcone, przednia para zaopatrzona jest w dużą epifizę, środkowa para w jedną, tylna - w jedną lub dwie pary ostróg. Na tylnej stronie wszystkich członów stóp znajdują się rzędy silnych kolców. Odwłok szeroki, przeważnie na końcu zaostrzony. U niektórych gatunków po bokach odwłoka oraz na jego końcu znajdują się sterczące pęczki włosków.

Jaja duże, kuliste, osiągają średnicę do 3mm. Chorion zazwyczaj gładki. Gąsienice walcowate, nagie. Powierzchnia oskórka gładka lub szorstka wskutek obecności bardzo licznych drobnych brodawek. Na grzbietowej stronie 8 segmentu odwłoka znajduje się wyrostek w kształcie rogu (rys. 5, 6). U niektórych gatunków wyrostek ten zredukowany jest do niewielkiego guzka. Gąsienice mogą osiągają znaczne rozmiary, np. u zmierzchnicy trupiej główki dorastają do 150 mm długości. Ubarwienie gąsienic bardzo różnorodne. Niektóre z nich mają ubarwienie ochronne i trudno jest je odróżnić od liści, inne z kolei są jaskrawo ubarwione. Te ostatnie żyją przeważnie na trujących roślinach i z tego powodu są niejadalne dla drapieżców. Młode gąsienice przebywają przez cały czas na roślinach, starsze, szczególnie żerujące na roślinach zielnych, żerują w nocy, a w dzień schodzą z roślin i zakopują się w ziemi, co zabezpiecza je przed atakiem parazytoidów i drapieżców. U wielu gatunków podrażnione gąsienice unoszą przednią część ciała przypominając w tej pozie postać sfinksa, stąd wywodzi się zresztą nazwa rodziny - Sphingidae . W celu przepoczwarczenia się gąsienice zakopują się w glebie, gdzie na głębokości od kilku do kilkunastu centymetrów budują kolebkę poczwarkową. Niektóre gatunki przepoczwarczają się w luźnym kokonie w ściółce.

Poczwarki mniej lub bardziej krępe, 5 i 6 segmenty odwłokowe ruchomo połączone. Koniec odwloką stopniowo zwężony i zakończony kremastrem. U wielu gatunków ssawka zaznacza się w postaci odstającego lub przylegającego wyrostka podczas gdy u innych widoczny jest tylko jej zarys na powierzchni poczwarki. Ubarwienie poczwarek rozmaite. Najczęściej czarnobrunatne z połyskiem lub matowe. Niektóre gatunki mają poczwarki żółtobrunatnc lub beżowe z deseniem w postaci drobnych czarnych zmarszczek. Czasem występują czarne linie lub plamy na jasnym tle. Poczwarka zimuje.

Motyle prowadzą w przeważającej większości nocny tryb życia, aktywne zaczynają być już o zmierzchu. Nieliczne gatunki latają w dzień, w sposobie zachowania upodabniając się do kolibrów lub trzmieli. Pobierając pokarm motyle zawisają w powietrzu dzięki szybkim trzepocącym ruchom skrzydeł. Gatunki z uwstccznioną ssawką nie pobierają pokarmu w ogóle.

Wśród Sphingidae znane są przypadki wydawania dźwięku, zarówno przez motyle jak i gąsienice. Z krajowych gatunków motyl zmierzchnicy trupiej główki wydaje wysoki piskliwy dźwięk, który jak się przypuszcza, powstaje podczas wypychania sprężonego powietrza przez ssawkę. Głos ten wydaje motyl niekiedy także jeszcze przed wyjściem z poczwarki. Gąsienica natomiast wydaje dźwięki przypominające trzask wyładowań elektrycznych. Dźwięki te powstają przy pocieraniu o siebie żuwaczek.

Zawisaki znane są z dalekich i wytrwałych wędrówek. Dzięki tej właściwości niektóre gatunki mają rozległe zasięgi obejmujące niekiedy kilka kontynentów. Najlepiej znane są wędrówki gatunków ze stref podzwrotnikowych i rejonu Morza Śródziemnego w kierunku północnym. Do takich migrantów w Europie zaliczane są gatunki spotykane również w naszym kraju: Agrius convolvuli,  Acherontia atropos ,Daphnis neri , Macroglossum stellatarum, Hyles livornica  i Hippotion celerio. Gatunki te docierają do środkowej Skandynawii a A. atropos stwierdzono nawet za kołem podbiegunowym. Motyle przylatują do Europy Środkowej w maju i czerwcu, składają jaja, z których rozwija się kolejne pokolenie motyli pod koniec lata i jesienią. Jednakże motyle te albo odlatują z powrotem na południc albo giną bezpotomnie.

Krajowe gatunki Sphingidae występują z reguły w jednym pokoleniu. Jedynie w szczególnie sprzyjające, ciepłe lata u niektórych gatunków pojawia się nieliczne drugie pokolenie.

Znaczenie gospodarcze krajowych Sphingidae jest niewielkie. Do popularnych szkodników leśnych należy zawisak borowiec - Sphinx pinastri,  który przy licznym pojawić może czynić szkody w drzewostanach iglastych. Za szkodnika w pszczelarstwie uważana jest również zmierzchnica trupia główka. Znane są przypadki, gdy motyl ten dostawał się do ula zwabiony zapachem miodu, nie był jednak w stanie stamtąd się wydostać i ostatecznie ginął zamurowany woskiem przez pszczoły. Z uwagi na rzadkość występowania motyla, powodowane przez niego szkody należy uznać za znikome.

Łowienie motyli w zależności od ich trybu życia może odbywać się w dzień lub wieczorem i nocą. Gatunków dziennych należy szukać w dni słoneczne w godzinach południowych gdy odwiedzają kwiaty w poszukiwaniu pokarmu. Do najczęściej odwiedzanych gatunków roślin należą: mydlnica lekarska - Saponaria officinalis L., firletka poszarpana - Lychnis floscuculi L., floks - Phlox paniculata L., wiciokrzew - Lonicera L., bez lilak - Syringa vulgaris L., budleja - Buddleia L., tytoń - Nicotiana L., petunia - Petunia hybrida hort., żmijowiec zwyczajny - Echium vulgare L., ostrzeń pospolity - Cynoglossum officinale L., szałwia łąkowa - Salvia pratensis L. Na tych samych roślinach łowi się gatunki aktywne o zmierzchu. Wskazane jest przy głębszych ciemnościach przyświecanie latarką. Dobre wyniki daje wabienie motyli do światła, szczególnie chętnie przylatują one do lamp rtęciowych. Nic reagują natomiast na powszechnie stosowaną przynętę pokarmową.

Wiele gatunków Sphingidae można stosunkowo łatwo znaleźć w stadium gąsienicy. Niezbędna jest tu jednak znajomość roślin pokarmowych oraz odpowiednich środowisk. O obecności gąsienic świadczą poobżerane liście oraz charakterystyczne, wielkie grudki kału na ziemi poniżej miejsca żerowania. Pewne gatunki stosunkowo częściej można napotkać w stadium poczwarki niż motyla, np. poczwarki zmierzchnicy trupiej główki znajdowane są nierzadko podczas wykopek ziemniaków.